Hành vi “chưa bán được hàng” và cấu thành của Điều 226 Bộ luật Hình sự
Theo Điều 226 Bộ luật Hình sự về tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp, hành vi khách quan không chỉ giới hạn ở việc hàng hóa đã được bán ra thị trường, mà còn bao gồm hành vi “sản xuất, buôn bán hàng hóa giả mạo nhãn hiệu hoặc chỉ dẫn địa lý đang được bảo hộ tại Việt Nam với quy mô thương mại”.
Dưới góc độ pháp lý, việc nhập khẩu, vận chuyển, tàng trữ hoặc trưng bày hàng hóa tại cửa hàng nhằm mục đích kinh doanh có thể đã nằm trong chuỗi hành vi “buôn bán”. Nếu tổng giá trị hàng hóa vi phạm được xác định từ 100 triệu đồng trở lên, hoặc thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng trở lên, trách nhiệm hình sự có thể được đặt ra mà không phụ thuộc vào việc cửa hàng đã kịp bán được sản phẩm nào hay chưa.
Tuy nhiên, từ một dấu hiệu vi phạm đến việc xác định trách nhiệm hình sự là một khoảng cách không thể bỏ qua. Hồ sơ vụ án phải lần lượt vượt qua 4 mắt xích chứng cứ theo quy định của pháp luật hiện hành.

Hiệu lực bảo hộ và phạm vi quyền đối với nhãn hiệu
Theo Luật Sở hữu trí tuệ (hợp nhất tại Văn bản hợp nhất số 67/VBHN-VPQH, trên cơ sở sửa đổi, bổ sung của Luật số 131/2025/QH15), trước hết phải xác định nhãn hiệu được viện dẫn để xử lý có thực sự được bảo hộ tại thời điểm phát hiện hành vi hay không.
Hiệu lực tại thời điểm phát hiện: Nhãn hiệu phải đang trong thời hạn hiệu lực của Văn bằng bảo hộ tại Cục Sở hữu trí tuệ hoặc thuộc đăng ký quốc tế được chỉ định bảo hộ tại Việt Nam.
Phạm vi sản phẩm, dịch vụ được bảo hộ: Quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu được xác lập trong phạm vi danh mục hàng hóa, dịch vụ đã đăng ký theo quy định của Luật SHTT, trong đó có các quy định tại Điều 123 và Điều 124.
Điều này có ý nghĩa thực tế rất lớn. Một nhãn hiệu được bảo hộ cho nhóm quần áo may sẵn không đương nhiên có phạm vi ngăn cấm việc sử dụng dấu hiệu đó trên mọi loại sản phẩm khác. Trường hợp muốn mở rộng phạm vi bảo hộ, cần xem xét thêm tình trạng đăng ký đối với các nhóm hàng hóa, dịch vụ khác và các điều kiện pháp lý liên quan, trong đó có trường hợp nhãn hiệu nổi tiếng.
Nói cách khác, không thể xác định hàng giả mạo nhãn hiệu chỉ bằng cách nhìn vào tên hoặc logo trên sản phẩm; trước hết phải xác định chủ sở hữu đang được pháp luật bảo hộ đối với dấu hiệu đó trong phạm vi nào.
Bản chất sản phẩm: Phân biệt “giả mạo nhãn hiệu” và “xâm phạm nhãn hiệu”
Đây là một mắt xích đặc biệt quan trọng, bởi Điều 226 BLHS không phải là điều luật áp dụng cho mọi hành vi xâm phạm nhãn hiệu.
Điều luật này đặt ra trách nhiệm hình sự đối với hành vi sản xuất, buôn bán hàng hóa giả mạo nhãn hiệu. Trong khi đó, khái niệm “hàng hóa giả mạo nhãn hiệu” được quy định tại khoản 2 Điều 213 Luật SHTT.
Theo đó, hàng hóa, bao bì hàng hóa bị coi là giả mạo nhãn hiệu khi có gắn nhãn hiệu hoặc dấu hiệu trùng hoặc khó phân biệt với nhãn hiệu đang được bảo hộ cho chính mặt hàng đó mà không được phép của chủ sở hữu.
Đây là điểm cần phân biệt với hành vi xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu theo Điều 129 Luật SHTT.
Nếu dấu hiệu chỉ ở mức tương tự gây nhầm lẫn nhưng chưa đạt đến mức “trùng hoặc khó phân biệt” theo tiêu chuẩn của hàng hóa giả mạo nhãn hiệu, thì không thể chỉ từ sự tương tự đó mà mặc nhiên suy ra trách nhiệm hình sự theo Điều 226 BLHS.
Khi đó, hành vi có thể thuộc phạm vi xử lý vi phạm hành chính hoặc tranh chấp dân sự, tùy tính chất và mức độ cụ thể của vụ việc.
Ở mắt xích này, kết luận giám định chuyên môn về sở hữu công nghiệp có thể giữ vai trò đặc biệt quan trọng, bởi việc xác định dấu hiệu có trùng hoặc khó phân biệt với nhãn hiệu được bảo hộ hay không không thể chỉ dựa vào cảm quan.
Chứng minh lỗi cố ý và mục đích kinh doanh
Ngay cả khi đã xác định có hàng hóa giả mạo nhãn hiệu và đủ các điều kiện khách quan khác, việc xem xét trách nhiệm hình sự vẫn phải đặt trong mối liên hệ với lỗi cố ý của người thực hiện hành vi.
Về nguyên tắc, cần chứng minh người kinh doanh biết hoặc có căn cứ để xác định hàng hóa là giả mạo nhãn hiệu nhưng vẫn thực hiện việc tàng trữ, trưng bày hoặc buôn bán nhằm mục đích thu lợi.
Nếu hàng hóa được ký gửi, nhập nhầm lô hàng hoặc do bên thứ ba cung cấp thông tin gian dối, trong khi người bán không thể biết về nguồn gốc hoặc tình trạng giả mạo bằng những biện pháp kiểm tra thông thường, yếu tố lỗi chủ quan cần được điều tra, đánh giá thận trọng.
Ngược lại, việc nhập hàng với giá rẻ bất thường từ nguồn trôi nổi, không có hóa đơn chứng từ, không có hợp đồng phân phối chính hãng, sau đó đưa hàng lên kệ, gắn mã vạch, niêm yết giá và công khai chào bán có thể trở thành một chuỗi chứng cứ quan trọng để làm rõ mục đích thương mại và nhận thức của người kinh doanh.
Không thể chỉ nhìn vào số lượng hàng hóa để suy ra lỗi. Lỗi phải được chứng minh từ tổng thể các tình tiết của vụ án.
Phương pháp xác định giá trị hàng hóa vi phạm
Một câu hỏi khác thường xuất hiện trong những vụ việc dạng này là: Nếu cửa hàng chưa bán được món nào, căn cứ nào để xác định giá trị hàng hóa vi phạm nhằm định khung hình phạt?
Đây là vấn đề có ý nghĩa trực tiếp đối với việc xác định ngưỡng trách nhiệm hình sự, chẳng hạn từ 100 triệu đồng đến dưới 300 triệu đồng, từ 300 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng...
Về nguyên tắc, việc xác định giá trị phải dựa trên phương pháp định giá theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự và các quy định có liên quan, chứ không thể tùy ý lựa chọn một mức giá có lợi cho bất kỳ bên nào.
Giá niêm yết hoặc giá chào bán thực tế: Nếu cửa hàng đã công khai giá bán trên sản phẩm, kệ hàng, bảng giá hoặc bằng phương thức tương tự, đây có thể là một trong những căn cứ để cơ quan tố tụng xem xét.
Giá thị trường của hàng hóa tương đương: Trường hợp không có giá niêm yết hoặc không đủ căn cứ xác định giá theo phương thức đó, việc định giá có thể được thực hiện theo cơ chế định giá tài sản trong tố tụng hình sự, căn cứ vào giá thị trường của hàng hóa cùng loại hoặc tương đương tại địa phương và thời điểm xảy ra vụ việc.
Điểm cần đặc biệt lưu ý là không thể tự động lấy giá bán của hàng chính hãng để quy thành giá trị của hàng hóa vi phạm. Giá của sản phẩm chính hãng có thể là một dữ liệu tham khảo trong những điều kiện nhất định, nhưng việc xác định giá trị tài sản vi phạm vẫn phải tuân thủ phương pháp và căn cứ định giá theo pháp luật.

Lời kết
Việc phát hiện một cửa hàng trưng bày hàng nghìn sản phẩm giả mạo nhãn hiệu có thể tạo ra những tiêu đề gây chú ý trên truyền thông. Nhưng một tiêu đề chưa phải là một bản án.
Để chuyển từ nghi vấn sang kết luận trách nhiệm hình sự, cơ quan chức năng phải chứng minh được cả một chuỗi mắt xích: nhãn hiệu có được bảo hộ và còn hiệu lực hay không; sản phẩm có thực sự là hàng hóa giả mạo nhãn hiệu theo tiêu chuẩn pháp luật hay chỉ là một hành vi xâm phạm nhãn hiệu; người kinh doanh có lỗi cố ý và mục đích buôn bán hay không; cuối cùng, giá trị hàng hóa vi phạm được xác định bằng căn cứ và phương pháp nào.
Khi từng mắt xích được kiểm tra khách quan và có đủ chứng cứ, phán quyết mới có sức thuyết phục.
Bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ cần sự nghiêm minh, nhưng sự nghiêm minh đó phải đi cùng với chứng cứ và đúng ranh giới của pháp luật hình sự. Chỉ khi ấy, việc xử lý hàng giả mạo nhãn hiệu mới vừa bảo vệ hiệu quả quyền của chủ sở hữu, vừa tránh hình sự hóa những quan hệ dân sự, kinh tế đơn thuần.
Luật sư Đặng Thị Thúy Huyền
Văn phòng luật HPL