Quán cà phê, nhà hàng mở nhạc phải trả tiền bản quyền: Điều nhiều người đang hiểu sai

Điều dư luận đang hiểu chưa đúng

Ngay sau khi thông tin về việc quán cà phê, nhà hàng và nhiều cơ sở kinh doanh phải trả tiền bản quyền khi sử dụng âm nhạc được lan truyền trên mạng xã hội, không ít ý kiến cho rằng Nhà nước đang đặt thêm một khoản phí mới đối với hoạt động kinh doanh. Sự băn khoăn này là điều dễ hiểu bởi phần lớn người dân chỉ tiếp cận thông tin qua những tiêu đề ngắn hoặc các bài đăng trên mạng xã hội, trong khi ít có điều kiện theo dõi đầy đủ cấu trúc của hệ thống pháp luật về quyền tác giả và quyền liên quan. Chính vì vậy, nhiều người nhìn thấy kết quả của việc thu tiền bản quyền nhưng lại chưa nhìn thấy nền tảng pháp lý đã tồn tại từ trước.

Khi doanh nghiệp sử dụng một tài sản trí tuệ để gia tăng giá trị cho hoạt động kinh doanh thì việc chia sẻ một phần lợi ích kinh tế với người đã tạo ra tài sản đó không phải là gánh nặng bất hợp lý mà chính là nguyên tắc cơ bản của pháp luật về quyền tác giả. Ảnh: Internet 

Trao đổi với phóng viên, Luật sư Mai Thị Thảo, Phó Giám đốc TAT Law Firm, cho biết nghĩa vụ tôn trọng quyền tài sản của tác giả và chủ sở hữu quyền liên quan không bắt đầu từ Nghị định số 134/2026/NĐ-CP. Luật Sở hữu trí tuệ đã ghi nhận và bảo vệ các quyền này từ nhiều năm trước. Khi một tác phẩm âm nhạc được sử dụng nhằm phục vụ hoạt động kinh doanh, chủ thể quyền có quyền được hưởng tiền bản quyền theo quy định của pháp luật. Điều 33 Nghị định số 134/2026/NĐ-CP không tạo ra một nghĩa vụ hoàn toàn mới đối với quán cà phê, nhà hàng mà sửa đổi, bổ sung phần ghi chú của Phụ lục II ban hành kèm theo Nghị định số 17/2023/NĐ-CP về biểu mức tiền bản quyền. Theo đó, biểu mức tiền bản quyền được xác định trên cơ sở mức lương cơ sở nhân với hệ số điều chỉnh; đồng thời áp dụng tỷ lệ khác nhau theo phân loại đô thị, trong đó Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh áp dụng theo khung giá, đô thị loại I áp dụng 80%, đô thị loại II áp dụng 50%, đô thị loại III áp dụng 20% và vùng sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn áp dụng 10%.

Theo nữ luật sư, điểm cần phân biệt là giữa nghĩa vụ pháp lý và cách thức xác định nghĩa vụ. Nghĩa vụ tôn trọng quyền tài sản của tác giả đã tồn tại từ trước; Nghị định số 134 chủ yếu hoàn thiện cơ chế xác định mức tiền bản quyền để việc áp dụng thống nhất, minh bạch và phù hợp hơn với các chính sách hiện hành. Nếu ví Luật Sở hữu trí tuệ là nền móng thì Nghị định số 134 giống như việc điều chỉnh những thông số kỹ thuật để nền móng đó được vận hành hiệu quả hơn trong thực tiễn.

Âm nhạc không còn chỉ để nghe mà đã tham gia tạo ra giá trị thương mại

Một trong những lập luận phổ biến nhất được nhiều chủ quán cà phê đưa ra là họ không kinh doanh âm nhạc mà chỉ mở nhạc để khách cảm thấy dễ chịu hơn khi sử dụng dịch vụ. Nếu nhìn ở góc độ cảm nhận thông thường, lập luận này có vẻ hợp lý. Tuy nhiên, dưới góc độ kinh tế cũng như pháp lý, bản chất của câu chuyện lại không đơn giản như vậy.

Theo phân tích của Luật sư Mai Thị Thảo, rất ít khách hàng ngày nay lựa chọn một quán cà phê chỉ vì một ly cà phê. Họ lựa chọn một không gian, một phong cách sống và một trải nghiệm. Trải nghiệm ấy được tạo nên bởi nhiều yếu tố kết hợp với nhau như thiết kế, kiến trúc, ánh sáng, cách bài trí, thái độ phục vụ, mùi hương và cả âm nhạc. Một bản nhạc phù hợp có thể khiến khách hàng lưu lại lâu hơn, quay trở lại nhiều hơn và sẵn sàng chi tiêu nhiều hơn. Dưới góc độ kinh tế, âm nhạc đã tham gia trực tiếp vào quá trình tạo ra giá trị thương mại; dưới góc độ pháp lý, khi một tác phẩm được khai thác để phục vụ hoạt động kinh doanh thì chủ thể quyền đương nhiên có quyền được hưởng lợi ích kinh tế tương ứng từ sự khai thác đó.

Đây cũng là lý do nhiều hệ thống pháp luật trên thế giới đều phân biệt rất rõ giữa việc nghe nhạc phục vụ nhu cầu cá nhân với việc sử dụng tác phẩm âm nhạc trong môi trường kinh doanh. Một cá nhân đăng ký tài khoản nghe nhạc trực tuyến để thưởng thức cho bản thân không đồng nghĩa với việc được phép sử dụng các bản ghi âm đó như một phần của dịch vụ dành cho khách hàng tại quán cà phê, nhà hàng, khách sạn hay trung tâm thương mại. Hai hành vi này có mục đích khai thác hoàn toàn khác nhau và vì vậy cũng chịu những cơ chế pháp lý khác nhau.

Theo Luật sư Mai Thị Thảo, khi doanh nghiệp sử dụng một tài sản trí tuệ để gia tăng giá trị cho hoạt động kinh doanh thì việc chia sẻ một phần lợi ích kinh tế với người đã tạo ra tài sản đó không phải là gánh nặng bất hợp lý mà chính là nguyên tắc cơ bản của pháp luật về quyền tác giả. Đó cũng là cách thị trường ghi nhận đúng giá trị của lao động sáng tạo.

Bản quyền không chỉ là quyền lợi của một nhạc sĩ hay một bài hát, mà phản ánh cách một quốc gia nhìn nhận giá trị của lao động trí tuệ. Ảnh: Thái An

Trả tiền bản quyền không phải để mua một bài hát mà để trả công cho người sáng tạo

Mỗi khi nhắc đến tiền bản quyền, điều đầu tiên nhiều người nghĩ đến thường là khoản tiền phải bỏ ra. Cách nhìn này khiến câu chuyện dễ bị thu hẹp thành bài toán chi phí của doanh nghiệp mà quên mất giá trị lao động đứng phía sau mỗi tác phẩm.

Theo Luật sư Mai Thị Thảo, một ca khúc chỉ kéo dài bốn hoặc năm phút nhưng để tạo nên bốn hoặc năm phút ấy là cả quá trình tích lũy tri thức, kỹ năng, cảm xúc và trải nghiệm của người nghệ sĩ trong nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ. Đó là kết quả của học tập, rèn luyện, lao động nghệ thuật và không ít đánh đổi trong cuộc sống. Giá trị của một tác phẩm vì thế không thể chỉ được đo bằng thời lượng của bản nhạc mà phải được nhìn nhận như thành quả của một quá trình sáng tạo.

Lịch sử âm nhạc Việt Nam từng chứng kiến không ít nhạc sĩ để lại những tác phẩm sống mãi với thời gian nhưng cuộc sống cuối đời lại gặp nhiều khó khăn. Những ca khúc của họ vẫn vang lên trên sân khấu, trong các chương trình truyền hình, tại các cơ sở kinh doanh và tiếp tục tạo ra giá trị kinh tế, trong khi chính người sáng tạo có thời điểm chưa được hưởng đầy đủ thành quả từ tài sản trí tuệ của mình. Theo nữ luật sư, những câu chuyện ấy không chỉ phản ánh số phận của một vài cá nhân mà còn cho thấy tầm quan trọng của việc xây dựng một cơ chế bảo hộ quyền tác giả đủ mạnh để người sáng tạo thực sự được hưởng thành quả từ chính lao động trí tuệ của mình.

Một xã hội văn minh không thể chỉ mong muốn người nghệ sĩ tiếp tục sáng tạo mà thiếu đi cơ chế bảo đảm quyền lợi tương xứng. Trả tiền bản quyền, xét đến cùng, không phải là trả tiền cho một bài hát, mà là trả công cho lao động sáng tạo đã làm nên bài hát ấy; không phải là chi phí vô nghĩa mà là sự ghi nhận đối với giá trị của tri thức và sáng tạo trong nền kinh tế hiện đại.

Trả đúng giá cho tri thức để nuôi dưỡng sáng tạo

Theo Luật sư Mai Thị Thảo, Phó Giám đốc TAT Law Firm, chuyên gia về sở hữu trí tuệ, nếu chỉ nhìn câu chuyện quán cà phê hay nhà hàng phải trả tiền bản quyền âm nhạc dưới góc độ tăng thêm một khoản chi phí thì sẽ rất dễ bỏ qua ý nghĩa lớn hơn của chính sách. Bản quyền không chỉ là quyền lợi của một nhạc sĩ hay một bài hát, mà phản ánh cách một quốc gia nhìn nhận giá trị của lao động trí tuệ. Một tác phẩm âm nhạc, một cuốn sách, một phần mềm, một nhãn hiệu hay một sáng chế đều là tài sản được tạo ra từ tri thức. Khi những tài sản đó được khai thác để tạo ra lợi ích kinh tế, người sáng tạo có quyền được hưởng thành quả tương xứng từ chính công sức của mình.

Trong bối cảnh Việt Nam đang hướng tới phát triển kinh tế số, công nghiệp văn hóa và đổi mới sáng tạo, tài sản vô hình ngày càng trở thành nguồn lực quan trọng của nền kinh tế. Giá trị của nhiều doanh nghiệp hiện nay không chỉ nằm ở nhà xưởng hay máy móc, mà còn ở thương hiệu, công nghệ, dữ liệu, phần mềm và các tài sản sở hữu trí tuệ. Muốn khuyến khích doanh nghiệp đầu tư cho nghiên cứu, nghệ sĩ tiếp tục sáng tạo và thị trường phát triển lành mạnh thì trước hết phải xây dựng một cơ chế pháp lý đủ minh bạch để bảo vệ những giá trị đó.

Theo Luật sư Mai Thị Thảo, việc hoàn thiện các quy định về quyền tác giả không nên được nhìn nhận đơn thuần là câu chuyện thu tiền bản quyền, mà cần được đặt trong chiến lược xây dựng một nền kinh tế dựa trên tri thức. Khi người sáng tạo được bảo vệ, doanh nghiệp sẽ yên tâm đầu tư, thị trường sẽ vận hành minh bạch hơn và xã hội sẽ có thêm nhiều sản phẩm văn hóa, khoa học và công nghệ có giá trị.

“Điều quan trọng không phải là tranh luận khoản tiền bản quyền nhiều hay ít, mà là cách chúng ta ứng xử với giá trị của tri thức. Một quốc gia khó có thể trở thành quốc gia đổi mới sáng tạo nếu vẫn quen sử dụng tài sản trí tuệ mà không trả đúng giá cho tài sản trí tuệ. Bảo vệ quyền tác giả, xét đến cùng, không phải để tạo thêm gánh nặng cho hoạt động kinh doanh, mà để nuôi dưỡng động lực sáng tạo, nâng cao năng lực cạnh tranh và xây dựng một nền kinh tế biết tôn trọng, bảo vệ và trả đúng giá cho tri thức”, Luật sư Mai Thị Thảo nhấn mạnh.

Phạm Tài